MyStigma

Je serais bien l’enfant abandonné sur la jetée partie à la haute mer, le petit valet, suivant l’allée dont le front touche le ciel.
Arthur Rimbaud.

1. Αρχική
2. Πολιτική
3. Υγεία
4. Πολιτισμός
5. Πόλη
6. About
7. Επικοινωνία

Το παρακάτω άρθρο είναι αναδημοσίευση από το ιστολόγιο “ΕΛΛΑΔΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ. ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ “. Εγώ προσέθεσα μόνο την εικόνα του μουσείου. Το βρίσκω οξυδερκές, διαβάστε το.

“Θα στο ξεκαθαρίσω ευθύς εξαρχής: ούτε αρχαιολόγος είμαι ούτε ιστορικός τέχνης. Μια επίσκεψη πήγα στο Νέο Μουσείο της Ακρόπολης και από επαγγελματική διαστροφή κάθισα να σκεφτώ και να γράψω δυο λόγια για τα ίχνη που χάραξε στο δικό μου πεδίο ενδιαφέροντος: την πολιτική επικοινωνία.
Κάθε μνημείο και κατασκευή ανθρώπινη έχουν αναπόφευκτα και την πολιτική τους πλευρά. Επικοινωνείται πέρα από την αισθητική, λειτουργική, θρησκευτική ή άλλη  αντίληψη και η πολιτική συνιστώσα της ιστορικής συγκυρίας από την οποία  προέρχεται το κάθε μνημείο. Η ίδια η Ακρόπολη, ο Παρθενώνας, τα άλλα μνημεία μικρά και μεγάλα, τα ευρήματα, τα αγάλματα προέκυψαν σε μια ορισμένη ιστορική και πολιτική πραγματικότητα και από ιστορικό καπρίτσιο κάποια από αυτά εξακολουθούν να παίζουν το ρόλο τους στη ροή του πολιτικού χρόνου ακόμη και σήμερα. Ο Έλγιν, η Βρετανία, η Μελίνα Μερκούρη, μπλέκονται σε ένα ιστορικό γαϊτανάκι που περιλαμβάνει και σχέσεις κρατών και μικροκομματικά παιχνίδια και ΠΑΣΟΚ και Νέα Δημοκρατία και πρωτόκολλα εθιμοτυπίας, ποιον καλέσαμε, ποιον αφήσαμε απέξω, τι είπε ο Σαμαράς και πως τον κοίταζε η Ντόρα. Όλα μαζί μπλεγμένα γύρω από ένα μνημείο, γύρω από πολλά μνημεία στην πραγματικότητα, που ανήκουν και στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά αλλά και οριοθετούνται από την ημέτερη πολιτική διαχείριση του χώρου και του χρόνου. Ζητάμε τα μάρμαρα από τη Βρετανία ώστε να τα ενώσουμε με τον τόπο τους, τον χώρο τους δηλαδή και το φυσικό αισθητικό τους περιβάλλον. Απέναντι όμως από την κοιτίδα τους. Σε δυο διαφορετικούς χωρικούς ορίζοντες. Αντικριστά.  Έτσι αποφασίσαμε, έτσι κάναμε. Οι Καρυάτιδες στεγασμένες και οι κολώνες του Παρθενώνα ημιυπαίθριες. Νάτη η νεοελληνική αντίληψη για την αρχιτεκτονική του ιστορικού τοπίου. Από την άλλη, τα μάρμαρα τα ζητούσαμε πάντοτε πίσω, με διαφορετική ένταση βέβαια, αλλά τώρα με το Νέο Μουσείο βρήκαμε άλλο ένα επιχείρημα. Έτσι διαχειριζόμαστε εμείς το χρόνο του μνημείου. Τώρα το χτίσαμε, τώρα θέλουμε πιο πολύ τα μάρμαρα. Λες κι ο χρόνος που πέρασε ήταν δικός μας κι όχι του Παρθενώνα. Με αρκετή πολιτική αντιπαράθεση, με μπόλικη ελληνική ραθυμία, με έντονη την οσμή ενός ιδιότυπου αρχαιο-ιστορικού εθνικού “τάματος” το Μουσείο ορθώθηκε μετά από καιρό και μαζί του ορθώθηκε και μια νέα επιχειρηματολογία για την επιστροφή των κλεμμένων. Χώρος και χρόνος λοιπόν διαμορφώθηκαν και διαμόρφωσαν μια νέα αισθητική πραγματικότητα, σμιλεμένη από τη νεοελληνική πολιτική. Δεν κρίνω το αποτέλεσμα, δεν είμαι ειδικός. Αποτυπώνω το γεγονός ότι οι πολιτικές μας επιλογές, ή οι καλώς -και ίσως και κακώς – νοούμενες πολιτικές σκοπιμότητες αναδιάταξαν τον ιστορικό και τον καλλιτεχνικό χώρο του μνημείου.

Νέο Μουσείο Ακρόπολης

Το βλέμμα ξεχειλίζει από το κτίριο. Δεν το χωρά ολόκληρο. Είναι large. Μόνο ανθρώπινα μέτρα δεν συναιρίζεται. Μπαίνοντας στο χώρο, αγχωμένες ελίτσες, φυτωρίου, πάνω σε γκαζόν συμπυκνώνουν συμβολικά τη νεοελληνική αντίληψη στη διακοσμητική κήπων. Νεοελληνική “λεβεντιά” που δεν ανέχεται πέτρες και λιοπύρι αφού θέλει το μάτι να το ξεκουράζει στο ξενόφερτο – και υδροβόρο- γκαζόν. Αισθητική αυθαίρετης μαιζονέτας. Πουθενά στο χώρο φυτά της ελληνικής υπαίθρου, πουθενά λευκό και γαλάζιο. Μόνο γκρίζο και λαδί. Γκρίζος γρανίτης, σκούρο τζάμι, λαδένιες ελιές παρατεταγμένες. Μην απογοητεύεσε γιατί τα χρώματα των ευρημάτων μέσα στο Μουσείο διαψεύδουν την εικαστική αδυναμία της περιβόλου. Η μαρμάρινη κουκουβάγια -αποκομένη από τα αδέρφια της που ξαπλώνουν στο εσωτερικό του Μουσείου- στέκει στωικά να κοιτάζει τη μικρή ουρά που σχηματίζεται από τουρίστες κι επισκέπτες. Να σκεφτώ ότι τη βάλαν εκεί για δείγμα; Για να ξέρει κανείς τι πρόκειται να “αγοράσει” και σε ποιο “μαγαζί” μπαίνει; Αν κοιτάξεις κάτω, το μάτι αλαφραίνει στις καφετιές πέτρες της ανασκαφής, στα αλλοτινά ψηφιδωτά πατώματα, φωνές από μια άλλη αισθητική που η νομοτέλεια την πέρασε κάτω από τα πόδια μας και την έβγαλε από τη ματιά μας. Κάτω λοιπόν τα σπουδαία πάνω τα μοντέρνα και προχωράμε. Γκισέ ταμείων μπροστά σου, πωλητήριο αναμνηστικών πίσω σου και μουσειακός χώρος αριστερά σου. Όλα στο οπτικό σου πεδίο. Παιδεύεται το μάτι και το μυαλό να προσανατολιστεί να βάλει προτεραιότητες να συνταχτεί. Ένα χώρισμα θα βοηθούσε. Και θα κατέλυε την προσμονή για το χώρο. Τώρα βγάζεις το εισητήριο και ρίχνεις κλεφτές ματιές στα πρώτα εκθέματα. Δε θα σου μιλήσω για τα εκθέματα. Να πας να τα δεις και να τα αφουγκραστείς. Το κτίριο που θα έπρεπε να αγκαλιάζει την τέχνη του μέτρου,  το ίδιο ορίζει την υπερβολή. Μεγάλοι χώροι που απαιτούν να περιφέρεσαι από εποχή σε εποχή, από μνημείο σε μνημείο. Σκληρές κάθετες γραμμές τσιμεντένιες, μεγάλες γυάλινες επιφάνειες, διακόσμηση στο υπόβαθρο με βιομηχανικά στοιχεία εντελώς ανίκανα να στηρίξουν κλασσική τέχνη. Το κτίριο δε διαφοροποιείται για να υπηρετήσει τον προορισμό του. Θα μπορούσε κάλλιστα να είναι κτίριο γραφείων εταιρείας, βιβλιοθήκη πανεπιστημίου ή μουσείο σύγχρονης τέχνης. Πουθενά δεν αυτοπεριορίζεται για να αναδείξει την πολύ ιδιαίτερη  χρήση του.

Η κάθετη αντίληψη που το χαρακτηρίζει -ανεβαίνεις διαρκώς για να καταλήξεις στον εξώστη και να δεις την Ακρόπολη – είναι προσόν.  Η εναλλαγή της έντασης του φυσικού φωτισμού μειονέκτημα. Όμως κι εδώ η κατακλείδα είναι άλλο ένα πωλητήριο αναμνηστικών και…η καφετέρια. Κάθεσαι λοιπόν να διαλεχθείς με τον Παρθενώνα απολαμβάνοντας ένα φρέντο! Οι επιλογές της διακόσμησης φτωχές. Φωτιστικά στοιχεία που ήδη έχουν αρχίσει να φθείρονται, μεταλλική “πέργκολα” -για να καλύψει τα υπαίθρια τραπεζάκια – και πολύς κόσμος να περιμένει για μια θέση. Όχι, δεν είσαι στο roof garden ενός -μέτριου- ξενοδοχείου αλλά στο Νέο Μουσείο της Ακρόπολης! Για τα πωλητήρια αναμνηστικών τι να σου πω! Τα ελάχιστα καλά βιβλία καλύπτονται από…κατακκόκινα φουλάρια. Ναι, φουλάρια! Τώρα αν εσύ περίμενες να βρεις αγαλματάκια, περίτεχνα αντίγραφα και τα συναφή…έχασες!

Συνολικά, η αίσθηση που σου απομένει είναι μια μαρμάρινη βοή. Οι Καρυάτιδες χάνονται στον κόσμο, τα επί μέρους ευρήματα αναμειγνύονται μεταξύ τους, χαίρεσαι όταν ανακαλύπτεις μικρο-αριστουργήματα πίσω από δομικά στοιχεία του κτιρίου αλλά νιώθεις ότι όλα μαζί σου φωνάζουν -σαν χαμένα- “που είμαστε; που πρέπει να πάμε τώρα;” Η συνολική τοποθέτηση των ευρημάτων δεν είναι ομοιόμορφη. Αλλού τα μάρμαρα που ήταν τοποθετημένα ψηλά στον Παρθενώνα είναι επίσης τοποθετημένα ψηλά και στο Μουσείο, ενώ άλλα το αντίστροφο. Η εσωτερική συμβολική επικοινωνία με τον επισκέπτη χάνεται, διασπάται διαρκώς. Βοή και οχλαγωγή αγαλμάτινη.

Νεοέλληνά μου, είτε το θέλεις είτε όχι ο αρχαιολόγος του μέλλοντος θα ανασκάψει δυο μνημεία. Θα ξέρει – ή θα εικάσει εύλογα!- ότι το ένα χτίστικε για να συμπληρώσει το άλλο. Το νεώτερο κατασκευάστηκε ώστε να λειτουργήσει ως προθήκη, ως συμπλήρωμα ως κάτι άλλο τέλος πάντων αλλά πάντα σε αδιάσπαστη σχέση με το αρχαιότερο. Ωστόσο, θα συμπεράνει ο μελλοντικός αρχαιολόγος ότι κάθε ένα από τα δύο μνημεία δεν είναι παρά το αποκύημα της  δικής του εποχής. Ο Πελοπονησσιακός Πόλεμος, η αρχαία Αθήνα, οι τρομερές πολιτικές συγκρούσεις της εποχής παρήγαγαν Παρθενώνα και μνημεία ανεπανάληπτα. Η νεοελληνική πραγματικότητα παρήγαγε άλλης ποιότητας κι αισθητικής κτίριο-Μουσείο, που όπως σου είπα δεν είμαι ειδικός να το κριτικάρω, όμως μπορώ να πω ότι δεν χαρακτηρίζει και δεν συνοψίζει μια αισθητική άποψη συνέχειας και συνεκτικότητας με το αρχικό μνημείο, τα μέλη του οποίου κλήθηκε το νεώτερο να διαφυλάξει. Ούτε με το γύρω περιβάλλοντα χώρο έχει σχέση το κτίριο. Μπορεί να αποκτήσει στο μέλλον βέβαια. Άλλες πολιτικές μπορεί να διαμορφώσουν ένα άλλο αστικό τοπίο. Το Μουσείο όμως ενσωματώνει πλήρως κάθε νεοελληνική ευπρέπεια ή απρέπεια αισθητική ή αρχιτεκτονική. Τελικά βέβαια και πολιτική.”

Το βίντεο αυτό της άριας ‘Τετέλεσται’ (Es ist vollbracht) από τα Κατά Ιωάννην Πάθη του JS Bach, δεν είναι μόνο ένα εξαιρετικό δείγμα μουσικής με επικαιρότητα, αλλά έχει επιπλέον σημασία γιατί η άρια αποδίδεται από τον Παναγιώτη Οικονόμου, (Panito Iconomou) παιδί ελλήνων μεταναστών στη Γερμανία με σημαντική διεθνή καριέρα. Απολαύστε το, αν και, τέτοιες μέρες, τίποτα δεν είναι καλύτερο από τη λειτουργία σε μια ορθόδοξη εκκλησία.

Πνιγμένοι καθώς είμαστε στη δημόσια σφαίρα από ανθρώπους που παριστάνουν πως είναι κάτι, καλό είναι να θυμόμαστε τις μαγικές συνταγές, τα ξόρκια των μάγων του λόγου, για να μπορούμε πάντα να ξεχωρίζουμε το ‘κάτι’ από το ‘τίποτα’.

“… ένας άνθρωπος ευάλωτος, κυκλωμένος από απειλές και επιρρεπής σε καταρρεύσεις, δυσκίνητος μέσα στον κόσμο και καθηλωμένος, διεγερτικά και παραλυτικά, από το θέαμα των ανθρώπων, καταδικασμένος σε κινήσεις ατελέσφορες και σε κρίσεις που τον κάνουν να φτάνει εκεί απ΄όπου δεν γυρίζει εύκολα κανείς ή και δεν γυρίζει καθόλου, κάποιος, λοιπόν, που ζει την απουσία νοήματος, την έλλειψη δικαιώσεως, και την αναζήτηση του νοήματος και της δικαιώσεως, αυτός ο άνθρωπος, διφορούμενος, απροσδιόριστος και απεριόριστος, ανάστατος και αβάσταχτος, μέσα και έξω από την κοίτη των ανθρώπων, μετατίθεται -έπειτα από διεργασίες που η λογική τους και η αιτιολογία τους του είναι σχεδόν τελείως αδιερεύνητες-, μετατοπίζεται από την αδράνεια, την άνοια, το αφόρητο και το κενό, σε ένα σημείο εντάσεων και συμπυκνώσεων τόσο ισχυρών, σ΄ένα είδος χαράς που παρακινεί πηγαία σε ύμνους ευχαριστιακούς τόσο κορεστικούς, ώστε αυτομάτως, μέσα σε μια εκτύφλωση, με μια τρομακτική εκτίναξη, με μια εκφόρτιση ζωοδόχο, εγκαταλείπει αυτό που ήταν ως εκείνη τη στιγμή -περίπου τίποτα-, και γίνεται κάτι.”
Δημήτρης Δημητριάδης, “Η Απόρρητη Αλήθεια του Κόσμου”.

“…ταμπεραμέντο που οι κοινοί θνητοί αναγνωρίζουν, όταν το συναντήσουν, όχι σαν ένα προσωπικό χαρακτηριστικό, αλλά σαν την επίσημη επαλήθευση μιας μεγάλης αναταραχής της σύγχρονης ιστορίας και σκιρτούν από ευχαρίστηση όταν το βλέπουν να ενσαρκώνεται σ’ ένα πρόσωπο.”
Claude Levi-Strauss, “Θλιβεροί Τροπικοί”.

Διαβάστε, όσοι τουλάχιστον τα καταφέρνετε με τα αγγλικά, την ενδιαφέρουσα συνέντευξη του σκηνοθέτη Θόδωρου Αγγελόπουλου στην Jane Gabriel του OpenDemocracy, με θέμα την τρέχουσα κατάσταση στη χώρα μας, ιδίως μετά τα γεγονότα του Δεκεμβρίου, με τίτλο ‘Κλειστός Ορίζοντας’ (A Closed Horizon).
Το κείμενο είναι πολύ μεγάλο για να το μεταφράσω, αλλά ιδού μια γεύση:

“Θόδωρος Αγγελόπουλος: Φτάσαμε σε αξιέξοδο στην πολιτική και κοινωνική ζωή της Ελλάδας, και αν προσθέσουμε σε αυτό και την οικονομική κρίση, βρίσκουμε υπερτιθέμενες, τρεις παράλληλες κρίσεις: την κοινωνική, την πολιτική και την οικονομική. Είναι μια πολύ σοβαρή κατάσταση. Ποιός υποφέρει από αυτήν; Προφανώς, οι πιό ευάλωτες κοινωνικές και οικονομικές τάξεις, αλλά και κάποιοι άλλοι. Ποιοί; Μα οι νέοι. Μπροστά τους κείτεται ένας κλειστός ορίζοντας. Δεν υπάρχει σημείο αναφοράς, μελλοντική προοπτική: ζουν σε ένα κόσμο που ό,τι ακούν στη δημόσια σφαίρα είναι σκάνδαλο, διαφθορά, κρίσεις, αδυναμίες και συμβιβασμοί. Οι νέοι άνθρωποι αποπροσανατολίζονται με αυτή την ιστορία. Νιώθουν το πλήρες εύρος και βάρος της. Το αποτέλεσμα είναι ότι έχοντας πλήρη επίγνωση του τι συμβαίνει, νιώθουν εκ βαθέων, την ανάγκη να σπάσουν αυτό το κέλυφος, και γι αυτό κατεβαίνουν στους δρόμους.”

Ευθύς εξαρχής, όταν ξεκίνησα αυτό το ιστολόγιο, πίστευα πως η πόλη που επιθυμούμε, που ονειρευόμαστε, αυτή που δεν θα ζήσουμε εμείς αλλά τα παιδιά μας, η πόλη της φαντασίας μας, αυτή που την περπατάς χωρίς ν΄αγγίζεις το έδαφος, δεν υπάρχει. Γι αυτό και έβαλα στην πλάγια στήλη, το απόσπασμα από το βιβλίο “Οι Αόρατες Πόλεις” του Ίταλο Καλβίνο: ‘…Οι πόλεις σου δεν υπάρχουν. Ίσως να μην υπήρξαν ποτέ. Το σίγουρο είναι ότι δεν θα υπάρξουν ποτέ. Γιατί βαυκαλίζεσαι με παρήγορα παραμύθια;…‘. Αλλά, πάλι, τέτοιες μέρες που είναι, πώς να μην ονειρευτείς; πώς να μην επιχειρήσεις ένα ταξίδι στο μέλλον; Είναι, νομίζω, αυτή η εναλλαγή ονείρου και πραγματικότητας που δίνει ενδιαφέρον στη ζωή μας, κι ας ματαιώνονται, ας αναβάλλονται κάθε φορά οι φαντασιακές μας επιθυμίες, ή έστω οι περισσότερες, αυτές που είναι πιό τρελές, πιό ελεύθερες,πιό ανατρεπτικές.
Αυτό ακριβώς πραγματεύεται το τραγούδι των Kurt Weil και Roger Fernay, Youkali. Ερμηνευμένο θεϊκά από την Έλλη Πασπαλά, μας καλεί να βρούμε το όνειρό μας, τη χώρα των επιθυμιών μας, το Γιουκαλί μας…

C’est presqu’au bout du monde, … Φτάνοντας σχεδόν στην άκρη του κόσμου
Ma barque vagabonde, … η περιπλανώμενη βάρκα μου,
Errant augré du l’onde, … ιππεύοντας τον αφρό των κυμάτων
M’y conduisit un jour. … μ’ έφερε μια μέρα εδώ.

L’ile est toute petite, … Το νησί είναι πολύ μικρό,
Mais la fee qui l’habite … αλλά το ξωτικό που το κατοικεί
Gentiment nous invite … ευγενικά μας προσκαλεί
A en faire le tour. … σε ένα γύρο μικρό.

Youkali, … Γιουκάλι,
C’est le pays de nos désirs, … είναι η χώρα των επιθυμιών μας,
Youkali, … Γιουκάλι,
C’est le bonheur, c’est le plaisir, … Είναι η ευτυχία, είναι η ικανοποίηση,
Youkali, … Γιουκάλι,
C’est la terre où l’on quitte tous les soucis, … εκεί που εγκαταλείπουμε όλες τις έγνοιες
C’est dans notre nuit, … είναι μέσα στη νύχτα μας,
Comme une éclaircie, … όπως μια έκλαμψη,
L’étoile qu’on suit, … το άστρο που ακολουθούμε,
C’est Youkali! … Είναι το Γιουκαλί!

Youkali, … Γιουκάλι,
C’est le respect … είναι ο σεβασμός
De tous les Voeux échangés, … σε όλες τις ανταλλαγμένες ευχές,
Youkali, … Γιουκάλι,
C’est le pays … είναι η χώρα
Des beaux amours partagés, … των όμορφων χωρισμένων εραστών,
C’est l’espérance … είναι η ελπίδα
Qui est au coeur de tous les humains, … στην καρδιά όλων των ανθρώπων,
La délivrance … η απελευθέρωση
Que nous attendons tous pour demain, … που όλοι περιμένουμε απ’το αύριο,

Youkali, … Γιουκάλι,
C’est le pays de nos désirs, …είναι η χώρα των επιθυμιών μας,
Youkali, …Γιουκάλι,
C’est le bonheur c’est le plaisir, … είναι η ευτυχία είναι η ικανοποίηση,
Mais c’est un rêve, une folie, … Αλλά είναι ένα όνειρο, μια τρέλα,
Il n’y a pas de Youkali! … Δεν υπάρχει Γιουκαλί!

Et la vie nous entrâine, … και η ζωή συνεχίζεται,
Lassante, quotidiene, … βαρετή, καθημερινή,
Mais la pauvre âme humaine, … μα η δόλια η ανθρώπινη ψυχή,
Cherchant partout l’oubli, … ψάχνοντας παντού το ξεχνά,
A pour quitter la terre, … Ν’ αφήσει τη γη,
Sy trouver le mystère … Να βρει το μυστήριο
Où nos rêves se terrent … εκεί που ζουν τα όνειρά μας
En quelque Youkali… Σε κάποιο Γιουκαλί…

Youkali, … Γιουκάλι,
C’est le pays de nos désirs, … είναι η χώρα των επιθυμιών μας,
Youkali, … Γιουκάλι,
C’est le bonheur, c’est le plaisir, … Είναι η ευτυχία, είναι η ικανοποίηση,
Youkali, … Γιουκάλι,
C’est la terre où l’on quitte tous les soucis, … εκεί που εγκαταλείπουμε όλες τις έγνοιες,
C’est dans notre nuit, … είναι μέσα στη νύχτα μας,
Comme une éclaircie, … όπως μια έκλαμψη,
L’étoile qu’on suit, … το άστρο που ακολουθούμε,
C’est Youkali! … Είναι το Γιουκαλί!

Το διάσημο ποίημα του Κώστα Καβάφη, με τη φωνή της απίστευτης Έλλης Λαμπέτη

Χρόνια Πολλά σε όλους σας και στην πόλη μας!

Με την ανάρτηση αυτή επιχειρώ μια αλληγορική προσέγγιση στα γεγονότα της επικαιρότητας, όχι από τη σκοπιά του αποτιμητή, πόσο μάλλον του μελλοντικού ιστορικού, αλλά από αυτήν του άναυδου πολίτη. Και ειδικά του κορίνθιου, πού έζησε ένα βράδυ ‘ταραχών’ στην πόλη του κατά το οποίο η ακραία συντηρητική, επαρχιώτικη, βλαχομερακλίδικη προσέγγιση των δημοτικών αρχόντων, με έκανε να ντρέπομαι για άλλη μια φορά. Μοιραία αναδύονται ξανά και ξανά τα παλαιά ερωτήματα για τις αρετές της καλής διακυβέρνησης και τους κανόνες της κοινωνικής συνοχής. Μετά τον συγκεντρωτισμό του 20ού αιώνα, θα είναι ο 21ος μια εποχή επανανακάλυψης της τοπικότητας; Πώς αυτή η τόσο επιζητούμενη τοπική αυτονομία θα αναμιχθεί δημιουργικά με την πανταχού παρούσα παγκοσμιότητα; Μπορεί στη σύγχρονη εποχή να περιθωριοποιείται μια κοινωνική ομάδα, όπως κάποτε οι Βενετσιάνοι περιόριζαν τους εβραίους στην περιοχή ghetto της Βενετίας, εξ’ού και ο σχετικός όρος; Ποιός μπορεί να είναι λοιπόν ο ρόλος μιας σύγχρονης δημοτικής αρχής σε εξεγέρσεις σαν την τωρινή (εκτός από το να προσπαθεί να αναστηλώσει μια τεχνητά γιορταστική ατμόσφαιρα και να προστατεύσει το χριστουγεννιάτικο δέντρο στην Αθήνα ή τον φρεσκοστημένο Πήγασο στην Κόρινθο;). Μήπως η τέχνη μπορεί να μας δώσει κάποιες απαντήσεις;

Για να ξεκινήσω λοιπόν τη προσέγγισή μου, μετέφρασα και παραθέτω ένα μέρος μιας διάλεξης του καθηγητή Richard Ingersoll από το Rice University, στο Houston, Texas με τίτλο “Cities in History: The Uses of Decorum”.

“Στην αίθουσα συνεδριάσεων των Noveschi (το συμβούλιο των Εννέα) στη Σιένα, τη Sala della Pace, υπάρχει ένα από τα μεγάλα ντοκουμέντα της πολιτικής ιδεολογίας της μεσαιωνικής πόλης-κράτους, εν μέρει επιγραφή και εν μέρει ζωγραφική, που είναι γνωστό ως ‘κύκλος της καλής και κακής κυβέρνησης’. Οι τοιχογραφίες είναι του 1340 από τον Ambrogio Lorenzetti, ο οποίος ήταν επιφανές μέλος της άρχουσας τάξης και γνωστός, πέρα από τις δεξιότητες του ως καλλιτέχνη, για την ευρεία γνώση του της πολιτικής θεωρίας. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό έργο τέχνης, εντελώς διαφορετικό από προηγούμενα ή μεταγενέστερα έργα: συνδυάζει ρεαλιστικές όψεις για το τοπίο της καλής και της κακής πόλης, με αλληγορικές φόρμουλες για τις αρετές που απαιτούνται ώστε να επιτευχθεί καλή διακυβέρνηση. Χρησιμοποιώντας υπερ-προοπτική χωρική υποχώρηση, ο Lorenzetti δημιουργεί εξαίσια, μια ενιαία άποψη της πόλης και της εξοχής. Το έργο είναι ένα μανιφέστο, και είχε σκοπό να ενισχύσει το όραμα όσων είχαν ήδη πεισθεί – ένα μάθημα για τους εννέα, που εναλλάσσονταν κάθε δύο μήνες, υπενθυμίζοντάς τους τις συμφωνημένες αξίες και στόχους.

Θα ήθελα να αναλύσω το έργο αυτό του Lorenzetti σαν ένα μέσο κατανόησης της Μεσαιωνικής πόλης. Θα έπρεπε κανείς να το δει από αριστερά προς τα δεξιά, από την κακή πόλη προς την καλή πόλη. Το τείχος που αφιερώνεται στην κακή πόλη είναι μια υπενθύμιση του “τοπίου του φόβου” που αναφέρθηκε νωρίτερα (σημ. μτφ: ως ‘τοπίο του φόβου’ αναφέρεται ο συνδυασμός φτώχειας, λιμών, πολέμων και ασθενειών όπως η πανούκλα καθώς και σκληρών κοινωνικών διακρίσεων από την εκκλησία και την άρχουσα τάξη) και από το οποίο προήλθε η κοινωνία της εποχής. Είναι μια πόλη που κατοικείται από τέρατα, μορφές συχνά αναφερόμενες στις δυσκολότερες στιγμές της κοινωνίας πριν από το έτος 1000. Πάνω από την πύλη της πόλης, ίπταται μια τραχιά στρίγκλα που ονομάζεται “Timor”, ή Φόβος, που κραδαίνει το ξίφος της και φέρει μια επιγραφή που αναφέρει:”Επειδή κάθε ένας επιδιώκει μόνο το δικό του καλό, σε αυτή την πόλη, η Δικαιοσύνη ανατίθεται στον Τύραννο. Έτσι, σ’ αυτό το δρόμο, κανείς δεν περνά χωρίς φόβο για τη ζωή του, αφού γίνονται ληστείες εκτός και εντός των πυλών της πόλης”. Παρακάτω βλέπουμε την ύπαιθρο να μαίνεται στις φλόγες με καιόμενα κτίρια και λεηλασίες, εγκαταλελειμμένα χωράφια, γέφυρες αποκλεισμένες από στρατιώτες. Η πύλη για την πόλη είναι επίσης αποκλεισμένη από στρατιώτες και μέσα στην πόλη, κατεστραμένα κτίρια, άνθρωποι που πολεμούν, γυναίκες που βιάζονται. Η πόλη προσομοιάζει προς την περιγραφή της κόλασης του Δάντη, “una citta dolente”, μια πόλη που υποφέρει, και επιβιώνει μέχρι την πόλη της παλιάς φεουδαρχικής τάξης. Δίπλα στη σκηνή της κακής πόλης βρίσκονται οι αλληγορίες της κακής κυβέρνησης με την εικόνα του Τύραννου με τα κέρατα στο κέντρο και τη Δικαιοσύνη δέσμια στα πόδια του.

Στον επόμενο τοίχο βλέπουμε το αλληγορική διάγραμμα της καλής κυβέρνησης όπου η μορφή της Δικαιοσύνης ως υπομόχλιο για τις κλίμακες, είναι ισορροπημένη με την εστεμμένη μορφή του κοινού καλού. Αυτά ενώνονται με ένα σχοινί, το οποίο διέρχεται από μια μορφή που ονομάζεται Concord (λογοπαίγνιο για “με το σκοινί”) και 24 καλοαναθρεμμένους ανθρώπους που κρατούν το σκοινί με αλληλεγγύη. Η μορφή της ειρήνης, ντυμένη με πανοπλία καταλαμβάνει το κέντρο της σύνθεσης και έδωσε το όνομά της στην αίθουσα. Η προσφυγή στη δικαιοσύνη είναι παντού: “Αυτή η Ιερή Αρετή (δικαιοσύνη), όπου έχει κανόνες, φέρνει την ενότητα στις ψυχές των πολιτών για να συγκεντρωθούν στο σκοπό να κάνουν το κοινό καλό τους, Θεό”. Κυριολεκτικά, το κοινό καλό κατισχύει του ιδίου συμφέροντος. Η εικόνα καθιστά σαφές ότι δεν πρόκειται για ένα καθεστώς που βασίζεται στην αμνηστία: η δικαιοσύνη αποκεφαλίζει εκείνους που το αξίζουν και ενάντιοι στους απατεώνες είναι οι αστυνομικοί που συνέλαβαν τους κλέφτες και τους εχθρούς του κράτους και τους αλυσόδεσαν: ένα μείζον κατασκευαστικό έργο της εποχής είναι η φυλακή που προστέθηκε στο πίσω μέρος του Palazzo Pubblico.

Τέλος, υπάρχει και η απεικόνιση της καλής πόλης, μια εξιδανίκευση της Σιένα που αποδίδεται όχι με ρεαλιστικές, αλλά με ρητορικές λεπτομέρειες. Ως απάντηση στο άλλο τοίχο του Φόβου είναι η επιγραφή Securitas (Ασφάλεια) και μια εύθυμος, ημίγυμνη μορφή της νίκης, φέρουσα αγχόνη και η οποία ίπταται υπεράνω της πύλης της πόλης με την επιγραφή: “χωρίς φόβο κάθε άνθρωπος μπορεί να ταξιδεύει ελεύθερα, να καλλιεργήσει και να επιχειρήσει, εφόσον αυτή η κοινότητα θα διατηρήσει τη Δικαιοσύνη ως κυρίαρχο, διότι αυτή αποψίλωσε το κακό από όλες τις εξουσίες του”. Η σύνθεση αυτή χωρίζεται σε δύο ίσα μέρη, σαν να λέμε ότι η καλή πόλη είναι μια μορφική ισορροπία της πόλης με την εξοχή.

Μέσα στα τείχη, η πόλη έχει μόνο λίγα αναγνωρίσιμα στοιχεία της Σιένα, όπως το κωδωνοστάσιο του Duomo και η μορφή της λύκαινας πάνω από την πύλη. Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι σε αντίθεση με τις απόψεις της Αναγέννησης για την ιδανική πόλη, η ιδανική πόλη του Lorenzetti είναι θορυβωδώς γεμάτη κόσμο, πυκνή μέχρι του σημείου της εκρήξεως, με ποικιλία ετερογενών κτιρίων, κάποιων ημιτελών. Το μήνυμα είναι κυρίως να αφήνονται τα πράγματα ως έχουν, παρά να αναγκάζονται σε μια νέα γεωμετρική τάξη. Δεν υπάρχουν χώροι συνεκτικοί σαν την Piazza del Campo (η οποία παρεμπιπτόντως άνοιξε πέντε χρόνια μετά την ζωγραφική) στην εικόνα, αλλά μάλλον την τυχαία συλλογή κτιρίων, με ανοιχτό το ισόγειό τους για τις επιχειρήσεις και με πολυάριθμα παράθυρα. Ο πληθυσμός της είναι ένα μείγμα έφιππων ευγενών, οι έμποροι και μαγαζάτορες καθώς και οι χωρικοί. Δεν υπάρχουν κληρικοί παρόντες, ούτε στρατιώτες, κάτι που είναι εντελώς αντίθετο με τις δημογραφικές στατιστικές που αναφέρουν αρκετές χιλιάδες κληρικούς και τουλάχιστον 3000 στρατιώτες που χρησιμοποιούνται ως αστυνομία για την κοινότητα. Οι ευγενείς όλοι φαίνεται να εγκαταλείπουν την πόλη – είναι ελεύθεροι να κυκλοφορούν, αλλά σε μία εικόνα εξέρχονται μίας πύλης σε μια γαμήλια τελετή και σε μια άλλη, βγαίνουν έξω από την πύλη για κυνήγι. Στις καμάρες των καταστημάτων θα βρείτε ένα οινοπωλείο όπου οι άνθρωποι παίζουν σκάκι, ένα κοσμηματοπωλείο, ένα ράφτη, ένα τσαγκάρη κι ένα δάσκαλο με τους μαθητές του. Οι χωρικοί φέρνουν ξύλα και προϊόντα. Οι έμποροι έχουν μουλάρια φορτωμένα με σακιά, υπάρχουν άνδρες και γυναίκες που εργάζονται σε αργαλειούς στο παρασκήνιο. Είναι μια πόλη της εργασίας και της ανταλλαγής ενώ ταυτόχρονα επιτρέπει το παιδικό παιχνίδι και φαίνεται ιδανικά ελεύθερη από ταραχές. Η πιο περίεργη σειρά δυσανάλογων μορφών, εννέα κορίτσια που χορεύουν, ενώ ένα παίζει το ταμπούρλο, σαφώς αποτελεί αλληγορία της αρμονίας του συμβουλίου των Εννέα (Noveschi). Υπήρχαν νόμοι κατά του δημόσιου χορού ή της ένδυσης με πολυτελή φορέματα στους δημόσιους χώρους. Τα κτίρια στην πόλη ως επί το πλείστον έχουν δίχωρα παράθυρα, με γλάστρες. Υπάρχουν σε εξέλιξη οικοδομές, σημάδι μιας υγιούς οικονομίας τότε όπως και τώρα, δεδομένου ότι ένα σημαντικό τμήμα της οικονομίας είχε σχέση με τις αγοραπωλησίες ακινήτων.

Έξω από την πύλη συναντάμε έναν κυνηγό με γεράκι, του οποίου η ρεαλιστική στροφή του σώματος δείχνει μια σύγχρονη αντίληψη του χώρου. Κοντά του είναι ένας ζητιάνος και αγρότες να φέρνουν χοίρους και εμπορεύματα. Η ύπαιθρος είναι καλά οργανωμένη με βίλες και αγροκτήματα. Οι έμποροι έρχονται στην πόλη μέσω μιας γέφυρας, και όλα φαίνονται καλοποτισμένα. Η αλληγορική φύση της εικόνας γίνεται σαφής με τη φύτευση να γίνεται από τους αγρότες σε ένα μέρος της εικόνας και τη συγκομιδή σε άλλο. Στο βάθος φαίνεται η θάλασσα, και το επίνειο της Σιένα, η Talamone. Το μήνυμα είναι σαφές ότι για να διατηρήσει την ευημερία, οι Noveschi πρέπει να συνεχίσουν να συντηρούν το οδικό δίκτυο. και την επικοινωνία με τον υπόλοιπο κόσμο. Καθώς η πόλη είχε υποστεί ένα λιμό ένα χρόνο πριν από την έναρξη του έργου από τον Lorenzetti, η αφθονία της υπαίθρου είναι σαφώς ένας μύθος, ότι μια συνεκτική πολιτική για το νερό προσπαθούσε μόλις να εγκαθιδρυθεί. Τόσο η εικόνα της υπαίθρου όσο και της πόλης ήταν αναγνωρίσιμες ως η Σιένα, αλλά σαφώς εκείνης που είχε επιλύσει τις κοινωνικές συγκρούσεις και είχε αφήσει πίσω της την έλλειψη των πόρων. Η ιδεολογία ότι το καθεστώς μπορεί να δικαιολογήσει τη μονοπώληση της εξουσίας μόνο όταν αυτό εξυπηρετεί ένα υπεύθυνο σύστημα δικαιοσύνης, διαπερνά όλα τα επίπεδα αυτού του οράματος.

Η ταχεία ανατροπή των Noveschi το 1355, μετά τα καταστροφικά χρόνια της πανούκλας και την εξωτερική υποστήριξη της Γαλλίας, έδειξε ότι το καθεστώς τους δεν ήταν τόσο αρμονικό ή σταθερό όπως προβλέπεται από το έργο να υποθέσουμε. Αν και συμπεριέλαβαν τους ευγενείς casati σε κάποιο βαθμό, η ζήλια μεταξύ των τάξεων οδηγούσε συχνά σε ξεσπάσματα αναρχίας, ενώ και οι κατώτερες τάξεις εύκολα θα μπορούσαν επίσης να κινητοποιηθούν κατά των Noveschi, δεδομένου ότι είχαν την αίσθηση ότι οι φόροι τους είχαν υπεξαιρεθεί για την καταβολή των μισθών σε υπαλλήλους και μισθοφόρους, μεταξύ των οποίων και η αστυνομική δύναμη των 3.000 στρατιωτών.

Οι Noveschi ακολούθησαν ένα συνειδητό αισθητικό και πολιτικό πρόγραμμα που υπογραμμίζεται από το γεγονός ότι προσέλαβαν τον Lorenzetti να δημιουργήσει ένα μοναδικό έργο τέχνης για να περιγράψει τη Δημοκρατία ως έργο τέχνης. Άφησαν πίσω τους μια σειρά από εντυπωσιακές παρεμβάσεις, τόσο μνημειακών όσο και υποδομών, που ώθησαν την πόλη στο όριο της ανάπτυξης πέρα από το οποίο δεν θα μπορούσαν ποτέ να φτάσουν μέχρι πρόσφατα. Υπάρχει μια επιγραφή στη μεγάλη αίθουσα του Συμβουλίου της Καμπάνας, κάτω από την εικόνα της Παναγίας του Simone Martini, το μεγάλο έμβλημα της πόλης και τον πολιούχο άγιο, που συνοψίζει τη νέα συμπεριφορά της εμπορικής τάξης στην πόλη: “Αυτοί που εργάζονται σκληρά για έναν όμορφο και έντιμο στολισμό της πόλης τους είναι άξιοι επαίνων και επιδοκιμασιών. Χωρίς τάξη, δεν γίνεται τίποτα καλό, και εσείς είστε οι άνθρωποι που πρέπει να εγκαθιδρύσετε την τάξη και το νόμο σε ολόκληρη την πόλη.”
Η ομορφιά έγινε ένα δημοτικό όραμα για τους Noveschi, ένα ρητορικό εργαλείο για να συλλάβει τη φαντασία της πόλης και να εγκαθιδρύσει ένα νέο κράτος μετά την φεουδαρχική εποχή, όπου η δικαιοσύνη θα ήταν το θεμέλιο της εξουσίας και όχι η ισχύς ή η θρησκευτική αρχή.”

Δεν είμαι λάτρης της avant-garde μουσικής. Ο Ξενάκης, ο Stockhausen, ο Cage, ο Schaeffer και οι λοιποί, πάντοτε ένιωθα να με απωθούν, ακόμα και όταν, πολύ μικρότερος, προσπάθησα σχεδόν καταναγκαστικά να τους συμπαθήσω. Ένας εξ’ αυτών είναι και ο Cornelius Cardew. Δεν άκουσα ποτέ τη μουσική του. Τον γνώριζα ως μουσική προσωπικότητα, αλλά και πάλι ήταν οι ακραίες αριστερές του πολιτικές αντιλήψεις που τον έθεσαν εντός του αντιληπτικού μου πεδίου.
Με αφορμή τον τραγικό θάνατο του Αλέξη Γρηγορόπουλου, αναζήτησα και βρήκα κάποιο τσιτάτο του Cardew που θυμόμουν αμυδρά. Ιδού:

“Life is a force to be used and if necessary used up”.

Πόσο απέχθεια μπορεί να προκαλέσει κάποτε ο ανθρώπινος λόγος!

Ως αναγνώστης και λάτρης του έργου του μεγάλου στρουκτουραλιστή ανθρωπολόγου Claude Levi-Strauss, σας προσκαλώ να διαβάσετε, μέσω του OpenDemocracy, το άρθρο του Dan Sperber με τίτλο “Claude Lévi-Strauss at 100: echo of the future“.

Μια γεύση: “…ενώ μερικές από τις θέσεις του δεν έχουν σήμερα παρά μόνο ιστορικό ενδιαφέρον, άλλες, πραγματικά προηγούνται των καιρών μας. Εάν, όπως εγώ πιστεύω ότι έχει αρχίσει να συμβαίνει, η μελέτη του ανθρώπινου πνεύματος και αυτή του πολιτισμού ενοποιηθούν κάτω από ένα νατουραλιστικό πλαίσιο, τότε, ο Levi-Strauss θα αναγνωριστεί σαν ένας πρόδρομος αυτής της νέας περιπέτειας”.

Περισσότερα στο άρθρο…

Η Europeana είναι μια ψηφιακή βιβλιοθήκη, μουσείο και αρχείο της Ευρώπης. Περιέχει περισσότερα από δύο εκατομμύρια ψηφιακά αντικείμενα (ταινίες, φωτογραφίες, πίνακες, μουσική και άλλα αρχεία ήχου, χάρτες, χειρόγραφα, βιβλία, εφημερίδες και άλλο αρχειακό υλικό). Τα εγκαίνιά της έγιναν πριν λίγες ημέρες από την Ευρωπαία επίτροπο για την Κοινωνία της Πληροφορίας, κυρία Viviane Reding.
Αμέσως όμως προέκυψε πρόβλημα: ο ιστοτόπος δέχθηκε περισσότερες από δέκα εκατομμύρια επισκέψεις ανά ώρα (!!!!) και βέβαια, έπεσε! Τώρα προσπαθούν να στήσουν πιό ισχυρή υποδομή που αναμένεται να ανέβει στα μέσα Δεκεμβρίου.
Πόσοι αλήθεια έλληνες γνώριζαν για τα εγκαίνια αυτής της βιβλιοθήκης;
Μια γεύση από το περιεχόμενό της (το οποίο θα υπάρχει και στα ελληνικά) μπορείτε να πάρετε από το παρακάτω βίντεο από το οποίο δεν απουσιάζει η ελληνική συνεισφορά…