Το μέλλον αναζητά πολιτική
Μια εποχή που αλλάζει ταχύτερα από τις βεβαιότητές μας
Ζούμε σε μια περίοδο κατά την οποία η τεχνολογική εξέλιξη μεταβάλλει τις προϋποθέσεις της οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης. Η τεχνητή νοημοσύνη, η αυτοματοποίηση, οι βιοτεχνολογίες και η επεξεργασία τεράστιων όγκων δεδομένων δημιουργούν δυνατότητες που μέχρι πρόσφατα βρίσκονταν έξω από τον ορίζοντα των πρακτικών μας προσδοκιών.
Η ταχύτητα της αλλαγής συνδυάζεται με μια ιδιότυπη αβεβαιότητα: γνωρίζουμε πως θα επέλθουν σημαντικές μεταβολές, χωρίς να μπορούμε ακόμη να προβλέψουμε τη μορφή, την έκταση και τις κοινωνικές τους συνέπειες.
Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας εκτίμησε το 2025 ότι ένας στους τέσσερις εργαζομένους παγκοσμίως απασχολείται σε επάγγελμα με κάποιον βαθμό έκθεσης στην παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη. Η έκθεση θεωρεί πιθανότερο τον μετασχηματισμό των εργασιακών καθηκόντων από την πλήρη κατάργηση επαγγελμάτων. Παραμένει, ωστόσο, αβέβαιη η ισορροπία μεταξύ υποκατάστασης της εργασίας, ενίσχυσης της παραγωγικότητας και δημιουργίας νέων δραστηριοτήτων.
Αυτή η αβεβαιότητα έχει μια βαθιά πολιτική συνέπεια. Οι κοινωνίες καλούνται να λάβουν σήμερα αποφάσεις για ένα μέλλον του οποίου τις συνθήκες δεν γνωρίζουν επαρκώς.
Πώς πρέπει να εκπαιδεύσουμε ένα παιδί που γεννιέται σήμερα; Ποιες γνώσεις θα παραμείνουν ουσιώδεις; Πώς θα οργανωθεί η εργασία; Πώς θα κατανέμονται τα οφέλη της παραγωγικότητας; Για την Ελλάδα, τα ερωτήματα αυτά αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Η χώρα έχει πραγματοποιήσει σημαντικά βήματα στον ψηφιακό μετασχηματισμό του κράτους, αλλά η διάχυση των νέων τεχνολογιών στην παραγωγική οικονομία παραμένει περιορισμένη. Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το 2025 μόλις το 8,93% των ελληνικών επιχειρήσεων χρησιμοποιούσε τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης, έναντι 19,95% στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το μέλλον διαμορφώνεται μέσα από τις συλλογικές αποφάσεις που λαμβάνουμε σήμερα.
Οι νέες κοινωνικές ανάγκες προηγούνται της πολιτικής τους συνειδητοποίησης
Η τεχνολογική επανάσταση συμπίπτει με τη δημογραφική γήρανση, την κλιματική κρίση, τις μεταναστευτικές μετακινήσεις και τις αλλαγές στην οικογενειακή ζωή και στις εργασιακές σχέσεις. Οι μετασχηματισμοί αυτοί αλληλεπιδρούν, δημιουργώντας νέες απαιτήσεις από την οικονομία, την εκπαίδευση και τους κοινωνικούς θεσμούς.
Στην Ελλάδα, οι εξελίξεις αυτές συναντούν ήδη διαμορφωμένες κοινωνικές και θεσμικές αδυναμίες. Το δημογραφικό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το 2025 καταγράφηκαν 65.618 γεννήσεις έναντι 121.841 θανάτων, σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ. Η γήρανση επηρεάζει την αγορά εργασίας, τη χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας, τις ανάγκες υγείας και μακροχρόνιας φροντίδας, καθώς και τις σχέσεις μεταξύ των γενεών. Την ίδια στιγμή, οι ελληνικές οικογένειες επενδύουν σημαντικές προσδοκίες στην εκπαίδευση των παιδιών τους. Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις, η αναζήτηση πρόσθετων προσόντων και η προοπτική επαγγελματικής αποκατάστασης αποτελούν οικείες διαδρομές κοινωνικής κινητικότητας. Πόσο ανταποκρίνονται όμως αυτές οι διαδρομές στις ανάγκες ενός κόσμου όπου οι επαγγελματικές ταυτότητες ενδέχεται να μεταβάλλονται επανειλημμένα; Εδώ ανακύπτει ένα ενδιαφέρον κοινωνιολογικό παράδοξο:
Μια κοινωνία μπορεί να έχει ήδη ενσωματώσει στις προσδοκίες της τους σκοπούς ενός διαφορετικού μέλλοντος, χωρίς να έχει ακόμη συνειδητοποιήσει τις προϋποθέσεις πραγματοποίησής τους.
Μπορεί να επιθυμεί αξιοκρατία, αλλά να εξακολουθεί να αναπαράγει πελατειακές πρακτικές, να επιδιώκει ένα αποτελεσματικό κράτος, αλλά να δυσπιστεί απέναντι σε αλλαγές καθιερωμένων διοικητικών πρακτικών, να επιθυμεί για τα παιδιά της έναν διαφορετικό κόσμο εργασίας, αλλά να εξακολουθεί να αξιολογεί την εκπαίδευση με κριτήρια μιας προηγούμενης εποχής. Οι αντιφάσεις αυτές αντανακλούν τη σύνθετη διαδικασία διαμόρφωσης των κοινωνικών προσδοκιών. Οι νέες ανάγκες εμφανίζονται συχνά ως διάχυτες επιθυμίες, ανασφάλεια και δυσαρέσκεια, προτού αποκτήσουν τη μορφή συνεκτικών αιτημάτων. Η κοινωνία μπορεί να αντιλαμβάνεται τι της λείπει πριν κατανοήσει πώς θα μπορούσε να το αποκτήσει.
Η πολιτική ως έκφραση —και διαμόρφωση— των κοινωνικών αναγκών
Η πολιτική αναγνωρίζει, ερμηνεύει και συνδιαμορφώνει τις κοινωνικές ανάγκες. Συμμετέχει στη μετατροπή των διάχυτων προσδοκιών σε συλλογικούς στόχους και συγκεκριμένα σχέδια δράσης. Στην Ελλάδα, η μακρά οικονομική κρίση και η εμπειρία των μνημονίων έχουν αφήσει βαθύ αποτύπωμα στον πολιτικό λόγο. Η σταθερότητα, το διαθέσιμο εισόδημα, οι συντάξεις, η φορολογία και η επάρκεια των δημόσιων υπηρεσιών παραμένουν κεντρικά ζητήματα. Οι ανάγκες αυτές είναι πραγματικές και πιεστικές. Η διαχείρισή τους, ωστόσο, δεν προσδιορίζει από μόνη της ποια κοινωνική και παραγωγική οργάνωση θα μπορούσε να τις ικανοποιεί μακροπρόθεσμα.
Η πολιτική αποκτά μεγαλύτερο βάρος όταν επιχειρεί να απαντήσει στο ερώτημα ποια μορφή πρέπει να έχουν το κράτος, η οικονομία, η εκπαίδευση και η κοινωνική προστασία στις επόμενες δεκαετίες. Εκεί κρίνεται ο προσανατολισμός μιας κοινωνίας και η ικανότητά της να διαμορφώνει το μέλλον της.
Η δυσκολία αυτή έχει μια ιδιαίτερη ελληνική διάσταση. Η κοινωνία μας διαθέτει μεγάλη εμπειρία ατομικών και οικογενειακών στρατηγικών αντιμετώπισης των προβλημάτων της. Το φροντιστήριο συμπληρώνει το σχολείο. Η οικογένεια στηρίζει οικονομικά τον νέο ενήλικο. Η αναζήτηση εργασίας στο εξωτερικό προσφέρει διέξοδο όταν οι εγχώριες δυνατότητες θεωρούνται ανεπαρκείς. Οι στρατηγικές αυτές επιτρέπουν στους ανθρώπους να αντιμετωπίζουν πραγματικές δυσκολίες. Μπορούν, ωστόσο, να περιορίζουν την πίεση για συλλογικές λύσεις, καθώς η επιτυχία εξαρτάται ολοένα περισσότερο από τις δυνατότητες κάθε οικογένειας. Η αποδυνάμωση σταθερών κοινωνικών δεσμών, η εξατομίκευση των κινδύνων και η προσωρινότητα των συλλογικών δεσμεύσεων (Bauman) δυσχεραίνουν τη μετατροπή των κοινωνικών αναγκών σε διαρκή πολιτικά αιτήματα. Οι άνθρωποι βιώνουν τις συνέπειες ευρύτερων κοινωνικών μετασχηματισμών, αναζητώντας συχνά ατομικές λύσεις σε προβλήματα με κοινές αιτίες.
Στην Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή συναντά μια ισχυρή παράδοση οικογενειακής διαχείρισης της ανασφάλειας. Η οικογένεια αποτελεί πολύτιμο δίκτυο αλληλεγγύης, αλλά η εξάρτηση από τις δυνατότητές της μπορεί να αναπαράγει ανισότητες και να περιορίζει την ανάπτυξη καθολικών θεσμικών λύσεων. Η ρευστότητα διευκολύνει τη διάδοση νέων ιδεών και τις ευέλικτες μορφές κινητοποίησης. Η θεσμική τους εδραίωση όμως απαιτεί διάρκεια, συνεργασία και συλλογική δέσμευση.
Έτσι διαμορφώνεται μια πιθανή εξήγηση για τη δυσκολία συγκρότησης πειστικής πολιτικής εναλλακτικής στην Ελλάδα. Η κοινωνική δυσαρέσκεια δυσκολεύεται να μετατραπεί σε θετική συλλογική προσδοκία. Η πολιτική επικεντρώνεται συχνά στη διαχείριση του παρόντος, ενώ η κοινωνία όντας σε άμυνα, αξιολογεί τις προτάσεις της με κριτήρια του παρελθόντος. Οι πρωτοποριακές ιδέες μπορούν τότε να εμφανίζονται ανεπίκαιρες, παρά τη συνάφειά τους με πραγματικές κοινωνικές ανάγκες. Η αντιμετώπιση αυτής της υστέρησης απαιτεί συλλογικό αναστοχασμό.
Το παράδειγμα της υγείας: όταν το καινούργιο παραμένει χρονίως ανεπίκαιρο
Η οργάνωση των υπηρεσιών υγείας προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της απόστασης ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και στη θεσμική αλλαγή. Πριν από περισσότερα από είκοσι χρόνια, ο Michael Porter και η Elizabeth Teisberg πρότειναν να αναδιοργανώσουμε το σύστημα υγείας γύρω από την αξία που παράγει για τον ασθενή, με κριτήριο τα πραγματικά αποτελέσματα της φροντίδας. Ο Clayton Christensen υποστήριξε ότι η ουσιαστική ανατροπή απαιτεί νέα επιχειρηματικά και οργανωτικά μοντέλα. Ο Henry Mintzberg μάς υπενθύμισε ότι η υγεία δεν είναι μια συνηθισμένη αγορά και ότι η αποτελεσματική διοίκησή της προϋποθέτει συνεργασία, επαγγελματική αυτονομία και ουσιαστικούς δεσμούς με την κοινότητα.
Οι προσεγγίσεις αυτές, με τις διαφορές και τις μεταξύ τους εντάσεις, αναδεικνύουν την ανάγκη για νέες μορφές οργάνωσης, βαθύτερες διεπιστημονικές σχέσεις και υπέρβαση των ορίων των υγειονομικών δομών. Η φροντίδα χρειάζεται να συναντά τον άνθρωπο στην καθημερινή του ζωή, εκεί όπου διαμορφώνονται η υγεία και η ποιότητα της ζωής του.
Ωστόσο, μια διεθνής ανασκόπηση στο JAMA Health Forum το 2025 διαπίστωσε ότι η εφαρμογή του Value-Based Health Care παραμένει κυρίως περιορισμένη σε επιμέρους οργανισμούς και κλινικές μονάδες. Η γενικευμένη θεσμική εφαρμογή εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο. Εδώ βρίσκεται το παράδοξο: ιδέες που συζητούνται επί δεκαετίες εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως νεωτερισμοί, χωρίς να έχουν καταστεί αυτονόητο μέρος της δημόσιας συζήτησης για την υγεία. Το παράδειγμα αποκαλύπτει μια ευρύτερη κοινωνική δυσκολία: την απόσταση ανάμεσα στις νέες δυνατότητες που δημιουργεί η γνώση και στην ικανότητά μας να τις μετατρέπουμε σε συλλογικές επιλογές.
Για την Ελλάδα, αυτή η απόσταση έχει ιδιαίτερη σημασία. Μια κοινωνία που γηράσκει, αντιμετωπίζει δημογραφική συρρίκνωση και χρειάζεται να αναδιαμορφώσει την παραγωγική της οικονομία καλείται να επεξεργαστεί συνειδητά το μέλλον που επιθυμεί. Η πολιτική οφείλει να δώσει συνεκτική έκφραση στις κοινωνικές προσδοκίες και να προτείνει πειστικούς δρόμους για την πραγματοποίησή τους.
Το μέλλον αναζητά πολιτική, αλλά και μια κοινωνία πρόθυμη να το διεκδικήσει.
Βιβλιογραφία
- International Labour Organization (2025). Generative AI and Jobs: A 2025 Update.
- European Commission (2026). 2026 Country Report — Greece.
- Hellenic Statistical Authority (2026). Data on Vital Statistics: 2025.
- Bauman, Z. (2000). Liquid Modernity. Polity Press.
- Bauman, Z. (1999). In Search of Politics. Stanford University Press.
- Porter, M. E., & Teisberg, E. O. (2004). Redefining Competition in Health Care. Harvard Business Review, 82(6), 64–76.
- Porter, M. E., & Teisberg, E. O. (2006). Redefining Health Care: Creating Value-Based Competition on Results. Harvard Business School Press.
- Christensen, C. M., Grossman, J. H., & Hwang, J. (2009). The Innovator’s Prescription: A Disruptive Solution for Health Care. McGraw-Hill.
- Mintzberg, H. (2017). Managing the Myths of Health Care: Bridging the Separations Between Care, Cure, Control, and Community. Berrett-Koehler Publishers.
- Douglas, A. O., et al. (2025). Global Adoption of Value-Based Health Care Initiatives Within Health Systems: A Scoping Review. JAMA Health Forum, 6(5), e250746.
Leave a Reply